Еліміздің заң шығарушы билік жүйесі мен мемлекеттік басқару құрылымында тарихи әрі түбегейлі бетбұрыс басталды. Ағымдағы жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстан Республикасы парламентаризмнің мүлдем жаңа институционалдық форматына ресми түрде көшті. Ұзақ жылдар бойы қызмет етіп келген екі палаталы Парламент — Сенат пен Мәжілістің орнын енді заң шығарушы жалғыз жоғары орган — бір палаталы Құрылтай басады.
Жаңа саяси модельдің мәні, оның құқықтық негіздері мен тарихи алғышарттары туралы «Jibek Joly» телеарнасының «Талдау» сараптамалық бағдарламасында белгілі саясаттанушы әрі сарапшы Нұрбек Мәтжани егжей-тегжейлі түсіндірді.
Екі палатадан бас тарту және жаңа модельдің заңдылықтары
Сарапшы Нұрбек Мәтжанидің пайымдауынша, заң шығарушы биліктің бір палаталы жүйеге ауысуы — бұл жай ғана мемлекеттік органның атауын өзгерту емес, тұтастай алғанда елдің саяси архитектурасын жаңғырту. Жаңа Конституцияның заңды талаптарына сай, Құрылтай институты тікелей халық билігі мен өкілді органның функцияларын бір арнаға тоғыстырмақ.
Жаңадан құрылған заң шығарушы органның негізгі құқықтық параметрлері:
— Бір палаталы Құрылтай 145 депутаттан тұрады;
— Депутаттар жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде, аралас немесе нақтыланған жүйе бойынша 5 жыл мерзімге тікелей халықпен сайланады;
— Бұған дейін Сенат пен Мәжіліс арасында бөлініп, заң жобаларын қабылдау мерзімін ұзартатын барлық құзыреттер мен заңнамалық өкілеттіктер енді бірыңғай осы органның қолына шоғырланады.
Қазақстан парламентаризмінің үш тарихи дәуірі
Сұхбат барысында Нұрбек Мәтжани бұл мемлекеттік реформаның астарын тереңірек түсіну үшін Тәуелсіз Қазақстанның заң шығарушы билік эволюциясын 3 негізгі дәуірге бөліп қарастыруды ұсынды.
1. Жоғарғы Кеңес кезеңі (1991–1995 жылдар)
Бұл — еліміздің егемендік алған тұстағы алғашқы өтпелі кезеңі. Кеңестік жүйеден мұраға қалған бір палаталы Жоғарғы Кеңес 1991 жылғы 16 желтоқсанда «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» тарихи Конституциялық заңды қабылдап, мемлекеттің құқықтық іргетасын қалады. 1993 жылы алғашқы Ата заң бекітіліп, бұл орган ең жоғары өкілді билік ретінде танылды. Алайда, 1994 жылғы сайлаудан кейін туындаған құқықтық дағдарыс нәтижесінде, 1995 жылы Конституциялық Соттың шешімімен Жоғарғы Кеңес ресми түрде таратылды.
2. Екі палаталы Парламент кезеңі (1995–2026 жылдар)
1995 жылғы 30 тамызда өткен жалпыхалықтық референдумда қабылданған Конституция елді алғаш рет қос палаталы (Сенат және Мәжіліс) жүйеге көшірді. Оның логикасы заңдардың сапасын арттыруға негізделді: заң жобалары алдымен Мәжілісте қаралып, кейін өңірлердің (мәслихаттардың) мүддесін қорғайтын Сенат сүзгісінен өтетін.
30 жылға жуық уақыт ішінде Палата құрамы бірнеше рет өзгерді:
Алғашқы шақырылымда Мәжілісте 67 депутат болса, 1999 жылы — 77-ге, ал 2007 жылғы партиялық реформадан кейін 107-ге жетті;
2022 жылғы конституциялық түзетулер аралас сайлау жүйесін енгізіп, Мәжіліс депутаттарының санын 98-ге (69-ы партиялық тізіммен, 29-ы бірмандатты округтен) бекітті.
Осы дәуірде Парламент ұлттық валютаны енгізу, Салық, Бюджет, Азаматтық және Қылмыстық кодекстерді заңдастыру сияқты мыңдаған іргелі құжаттарды қабылдап, мемлекеттілікті нығайтты.
3. Бір палаталы Құрылтай дәуірі (2026 жылдан бастап)
Бұл — парламентаризм дамуының жаңа үшінші кезеңі. Реформаның басты мақсаты — заң шығару рәсімдерін барынша ықшамдау, шешім қабылдау процесін жеделдету және әрбір халық қалаулысының сайлаушылар алдындағы тікелей саяси жауапкершілігін арттыру.
Жаңа Конституция және өтпелі ережелердің атқарылуы
Сарапшының мәлімдеуінше, жаңа модель тек Парламент құрылымын өзгертіп қана қоймайды, ол жергілікті өкілді органдардың (мәслихаттардың) мәртебесін көтеруді, билік тармақтарының өзара тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін нақтылауды көздейді.
Мемлекеттік реформаның өтпелі ережелеріне сәйкес, жаңа Ата заң ресми түрде заңды күшіне енген сәттен бастап, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бір палаталы Құрылтай депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындайды. Осыдан кейін елдің бүкіл заң шығару процесі мүлдем жаңа сапалық сипатқа ие болмақ.
Бұл институционалдық реформа елдегі демократиялық үрдістерді тереңдетуге, бюрократиялық кедергілерді жоюға және мемлекеттік шешімдердің ашықтығын қамтамасыз етуге бағытталған заңды қадам болмақ.
Бибісара Асаубаеваға мемлекеттік награда табысталды — jananews.kz
