Қазақстанның ортағасырлық тарихын, көшпелілер өркениетінің қала мәдениетімен байланысын және Ұлы Дала төсіндегі мемлекеттілік негіздерін заңды түрде зерделеу мақсатында ауқымды археологиялық жаңалықтар ашылды.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің ресми мәлімдеуінше, еліміздің бірнеше өңірінде — Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстары аумағында жүргізілген ғылыми-іздестіру экспедициясы барысында Алтын Орда кезеңіне жататын бігейгей ескерткіштер анықталып, ғылыми айналымға енгізілуде. Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің ғалымдары мен студенттерінен құралған кәсіби топ Ертістің сол жағалауы, Қызылқақ көлі, сондай-ақ Өлеңті, Шідерті және Сілеті өзендерінің аңғарларын қамтитын тарихи маршрут бойынша кешенді қазба жұмыстарын заңды негізде жүргізілуде.
Жантай қонысы және «Алтын Орда стандартымен» салынған кесене
Ғылыми ізденістің ең басты ошағы ретінде Ертіс өңіріндегі Жантай қонысы тіркелді. Археологтар қазба жұмыстарының алғашқы кезеңінде-ақ бұл аумақта орта ғасырларға тән ірі монументалды сәулет құрылысы болғанын заңды түрде айғақтады. Бұл жаңалықты заманауи сканерлеу технологиялары мен табылған материалдар келесідей заңдылықтармен дәлелдейді:
— Аумақты заманауи лидар (Lidar) технологиясымен және георадарлық құрылғылармен сканерлеу барысында жер астындағы ірі құрылыс қабырғаларының нобайы анықталды;
— Аршылған құрылыс материалдарының өлшемі дәл 25×25 см болып шықты. Тарих ғылымында бұл өлшем халықаралық «Алтын Орда стандарты» ретінде танылған және ол тек сарай, мешіт пен зәулім кесенелер салуға ғана заңды түрде пайдаланылған;
— Сазды ерітіндімен қаланған ортағасырлық қабырға қалдықтары мен жерлеу орындары бұл нысанның XIV–XV ғасырларға тиесілі, Алтын Орда мен Қазақ хандығының қалыптасу дәуірінде өмір сүрген дала ақсүйектерінің зәулім кесенесі мен оның айналасындағы ауқымды қорым екенін айқындады.
Экспедиция жетекшісі, Археологиялық зерттеулер институтының директоры Тимур Смағұлов бұл нысандардың барлық аршылған бөліктері роботтандырылған геосканер көмегімен 3 өлшемді (3D) цифрлық модельге айналдырылғанын, бұл болашақта жоғалған сәулет мұрасын виртуалды түрде қайта қалпына келтіруге толық заңды мүмкіндік беретінін жеткізді.
Ертіс өңіріндегі металлургия феномені
Студенттердің өндірістік тәжірибесінің жетекшісі Асқар Әбілдиннің заңды бақылауымен жүргізілген қазба жұмыстары кезінде киімге тағылатын металл әшекейлер мен бірегей моншақтар жиынтығы табылды. Жәдігерлерге заманауи зертханалық рентген-флуоресценттік жедел талдау жұмыстары жасалды. Археолог Елена Тушеваның ғылыми қорытындысына сәйкес, бұл әшекейлер құрамында қорғасын мен қалайы мөлшері өте жоғары қола қорытпасынан құйылған. Бұл жаңалық Алтын Орда дәуірінде Ертіс бойында металлургия өндірісі мен кен балқыту ісінің халықаралық деңгейде жоғары дамығанын заңды түрде айғақтайды.
Үнді мұхитынан жеткен Каури бақалшағы және Ұлы Жібек жолы
Табылған жәдігерлер арасында ғалымдарды ең қатты таңғалдырғаны — сырттан әкелінген сәндік бұйымдар мен табиғи таралу аймағы тек Үнді мұхиты болатын бірегей Каури бақалшағы.
Биоархеолог Наталья Миллер бұл жәдігерлердің табылу заңдылығына байланысты өз бағасын берді:
«Моншақтар мен каури бақалшағының бұл өңірден табылуы — орта ғасырларда Ұлы Дала тұрғындарының Еуразияның шалғай аймақтарымен, соның ішінде Оңтүстік Азия өркениеттерімен өте тығыз және заңды экономикалық, сауда-саттық әрі мәдени байланыста болғанын бұлтартпай дәлелдейтін ең маңызды тарихи айғақ».
Ортағасырлық мемлекеттердің даму кезеңдері мен жаңа тарихи деректер келесі мәтінде жүйелі түрде баяндалған.
Алтын Орда дәуірінің жаңа жәдігерлеріне сипаттама
Еліміздің тарихи-мәдени мұрасын заңды қорғау және тарихи зерттеулер саласын жаңа сапалық деңгейге көтеру мақсатында жүзеге асқан экспедициялық жұмыстардың маңызы зор. Ең алдымен, Марғұлан университеті мамандарының Жантай қонысында жүргізген қазбалары Ертіс бассейніндегі көшпелілердің отырықшылық мәдениетін анықтауға заңды негіз қалады.
Ғылыми-техникалық салада георадарлар мен лидар жүйелерін пайдалану аясында 14-15 ғасырларға тиесілі дала ақсүйектерінің кесенесі мен құрылыс қабырғаларын 3D форматта цифрландыру процесі жүзеге асырылып, тарихи нысандарды заңды қорғауға жаңа технологиялық серпін берілді. Оған қоса, аймақтық металлургия бағытында табыс етілген қола әшекейлерге рентгендік талдау жасау, яғни металл құрамындағы қалайы мен қорғасын үлесін есептеу арқылы ортағасырлық кен өндірісінің заңды даму деңгейі дәлелденді.
Институционалдық басқаруды күшейту мақсатында Ғылым және жоғары білім министрлігі мен Археологиялық зерттеулер институтының бірлескен бақылауы күшейтіліп, жас мамандар мен студенттердің далалық өндірістік тәжірибесін заңды шешуге басымдық берілді. Сонымен қатар, халықаралық сауда-экономикалық тренд аясында Үнді мұхитынан жеткізілген каури бақалшақтары мен импорттық моншақтарды зерттеу шаралары орындалып, бұл қадамдар Ұлы Жібек жолы бойындағы халықаралық транзиттік байланыстар мен еліміздің көне тарихын әлемдік аренада заңды танытуға зор септігін тигізеді.
Қазақстан АҚШ бизнесіне Орталық Азиядағы сенімді инвестициялық платформа ұсынды — jananews.kz
