Қазіргі таңда еліміздегі ең көп талқыланатын және халықтың қалтасына тікелей әсер ететін мәселелердің бірі – ұялы байланыс тарифтері. Соңғы жылдары ұялы байланыс пен мобильді интернет бағасының үздіксіз шарықтауы қоғамда үлкен наразылық пен пікірталас тудырып отыр. Парламент Мәжілісінде көтерілген бұл өткір мәселеге қатысты Үкімет пен байланыс операторларының өз уәждері бар.
Сонымен қатар, тарифтердің өсуі еліміздегі жаңа технологиялардың, соның ішінде бесінші буындағы желінің дамуымен де тығыз байланысты болып шықты.
Тарифтердің өсу динамикасы және заңнамалық реттеу
Мәжілістің жалпы отырысы кезінде Парламент Мәжілісінің депутаты Нартай Аралбайұлы келтірген нақты статистика жағдайдың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Оның мәліметінше, байланыс операторлары 2020-2023 жылдар аралығында 120 тарифтік жоспардың бағасын 20 пайыздан 90 пайызға дейін өсірген. Бұл үрдіс одан әрі жалғасып, 2024 жылы жүз қырық тарифтің құны 3 пайыздан 300 пайызға дейін шарықтаса, ал 2025 жылы 90 тарифтік жоспарды тағы да 14 пайыздан 75 пайызға дейін қымбаттаған. Депутаттың айтуынша, байланыс операторлары Кәсіпкерлік кодекске сүйеніп, бағаны нарық өзі реттейтінін алға тартады. Осы олқылықтың орнын толтырып, қарапайым халықтың мүддесін қорғау үшін байланыс тарифтері операторлар тарапынан белгіленсе де, міндетті түрде Үкіметпен, яғни салалық министрлікпен келісілуі керек деген жаңа норма ұсынылып отыр.
Инфрақұрылым шығындары және интернет құнының өзгеруі
Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев бұл қымбаттаудың астарында бірқатар объективті факторлар жатқанын түсіндірді. Оның сөзіне қарағанда, ең басты себеп – инфрақұрылымға салынатын орасан зор инвестициялар. Еліміз қазіргі таңда ескірген жүйелерден жаңа стандарттарға көшіп, жаңа базалық станцияларды құруға мәжбүр. Бұған қоса, ауылдық мекендерге интернет тарту жұмыстары да қыруар қаражатты талап етеді. Министрдің мәліметінше, соңғы жылдары Қазақстанда интернет-трафик тұтыну көлемі бірден жетпіс пайызға өскен. Дегенмен, жалпы баға өскенімен, соңғы үш жыл ішінде бір гигабайт интернеттің өзіндік құны шамамен он бес пайызға арзандап, қазір орташа есеппен сексен екі теңгені құрап отыр.
Телекоммуникация нарығын реттейтін жаңа өзгерістер
Осы саладағы қордаланған мәселелерді шешу үшін Мәжілісте жаңа заң жобасы бірінші оқылымда мақұлданды. Жүз он алты түрлі түзетуді қамтитын бұл құжат телекоммуникация нарығын ашық әрі қолжетімді етуге бағытталған. Ең басты жаңалықтардың бірі – азаматтарға нөлдік баланс кезінде де электронды үкімет порталы мен ұлттық мессенджерлер сияқты әлеуметтік маңызы бар сервистерді тегін пайдалану мүмкіндігінің берілуі. Сонымен қатар, байланыс операторлары бұдан былай өздерінің қаржылық есептіліктерін және инфрақұрылымға қол жеткізу тарифтерін ашық жариялауға міндеттеледі. Байланыс сапасын бұзатын құрылғыларды шектеу мақсатында сигнал күшейткіштерді тек сертификатталған операторлар ғана әкеле алатын болады. Ал шалғай және туристік аймақтарды желімен қамтуды жеделдету үшін жер учаскелерін бөлу, тіпті ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда да станциялар орнату тәртібі барынша жеңілдетілмек.
Қазақстандағы жаңа желі: ЕАЭО елдерімен салыстыру
Бағаның өсуін ақтайтын тағы бір маңызды фактор — Қазақстанның аймақтағы технологиялық көшбасшылығы. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметке 2025 жылдың соңына дейін барлық облыс орталықтарын толықтай бесінші буындағы желімен қамтуды міндеттеді. Бұл процеске төменгі орбитадағы спутниктік жүйелер де тартылмақ. Сарапшылардың мәліметінше, еліміз бұл бағытта Еуразиялық экономикалық одақ мемлекеттері арасында көш бастап тұр. Бүгінде Қазақстанның жиырма ірі қаласында мыңға жуық жаңа базалық станция орнатылып, белсенді жұмыс істеуде. Ал көршілес Ресейде батыс өндірушілерінің кетуіне байланысты бұл процесс айтарлықтай тежеліп, жаңа желіні ауқымды енгізу тек екі мың жиырма сегізінші жылдан басталады деп күтілуде. Қырғызстанда, Беларусьте және Арменияда да бесінші буын желісі әлі коммерциялық эксплуатацияға толық енгізілмеген. Осылайша, еліміздегі байланыс тарифтері қымбаттағанымен, бұл қаражат телекоммуникация саласын заман талабына сай жаңғыртуға жұмсалып жатқаны байқалады.
