Қазақстандағы дәрі-дәрмек нарығында қазіргі таңда қарама-қайшы жағдай қалыптасып отыр: бір жағынан бөлшек саудадағы бағаның шарықтауы халыққа салмақ салса, екінші жағынан мемлекеттік сатып алу жүйесінде құнды тежеудің жаңа тетіктері енгізілуде. 2026 жылдың наурыз айындағы көрсеткіш бойынша, Қазақстанда жалпы инфляцияның баяулауына қарамастан, дәрі-дәрмек құнының өсімі керісінше жеделдеген.
Ресми деректерге сүйенсек, фармацевтикалық өнімдер бір жыл ішінде 15,9%-ға қымбаттады. Бұл көрсеткіш елдегі 11%-дық жалпы инфляция деңгейінен айтарлықтай жоғары және соңғы 10 жылдағы ең елеулі баға өсімі болып тіркелді. Әсіресе, халық жиі тұтынатын базалық препараттар баға бойынша антирекорд орнатты. Мәселен, белсендірілген көмірдің құны 66,5%-ға, парацетамол 53,8%-ға, ал ацетилсалицил қышқылы 52,2%-ға көтерілген. Бұл дәрілер еліміздегі барлық тауарлар мен қызметтер арасында ең жоғары қымбаттау көрсеткішін иеленіп отыр. Бұдан бөлек, «Корвалол», «Но-шпа», «Омез» және «Магне В6» сияқты сұранысқа ие медикаменттердің де бағасы едәуір өскен.
Бағаның өзгеруі өңірлер бойынша да біркелкі емес. Шымкент қаласында дәрі-дәрмек құны бір жылда 25%-ға артып, антилидер атанды. Сондай-ақ Батыс Қазақстан (+22,4%), Ақмола (+22,1%) және Жетісу (+21,7%) облыстарында да бағаның өсуі орташа республикалық көрсеткіштен әлдеқайда жоғары.
Қымбатшылықтың себептері мен нарықтағы ахуал
Сарапшылар бұл жағдайды ең алдымен Қазақстанның фармацевтика нарығының импортқа тәуелділігімен түсіндіреді. Логистикалық шығындардың артуы мен шикізаттың қымбаттауы түпкілікті өнімнің құнына тікелей әсер етуде. Сонымен қатар, жекелеген өңірлердегі бәсекелестіктің әлсіздігі мен делдалдардың көптігі де жағдайды күрделендіріп отыр. Жалпы инфляция баяулағанымен, дәрі-дәрмек бағасының бұлайша жеделдеуі халықтың әлеуметтік жағдайына кері әсерін тигізуде.
Мемлекеттік реттеу: Бағаны төмендетудің жаңа тетіктері
Осы қиындықтарға қарамастан, мемлекет тарапынан бағаны тұрақтандыруға бағытталған нақты қадамдар жасалуда. «СҚ-Фармация» 2026 жылға арналған дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдарды сатып алу көлемін 7,2%-ға ұлғайтып, жалпы қажеттілікті 567 млрд теңгеден асырды.
Бағаны тежеудің басты шешімі ретінде тікелей сатып алу жүйесі енгізілді: 2026 жылы 400-ден астам дәрілік зат делдалдарсыз, тікелей өндіруші зауыттардан сатып алынады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 2,7 есе көп. Өндірушілерден тікелей баға ұсыныстарын сұрату тетігі сатып алу бағасын төмендетуге және құнның қалыптасуын бақылауға мүмкіндік береді. Халықаралық ұйымдар (БҰҰДБ, ЮНИСЕФ және т.б.) арқылы сатып алынатын позициялар саны 87%-ға артып, бәсекеге қабілетті әлемдік бағаларға қол жеткізілді. Жүргізілген оңтайландыру шараларының нәтижесінде 70 млрд теңгеден астам қаражат үнемделіп, ол пациенттерді қосымша дәрі-дәрмекпен қамтуға бағытталды.
Халықты дәрі-дәрмекпен уақтылы қамтамасыз ету мақсатында 2027 жылға арналған сатып алу науқаны 2026 жылдың мамыр айында-ақ басталады. Бұл шаралар алдағы уақытта жеткізілімнің болжамдылығын арттырып, бағаның тұрақтылығын қамтамасыз етуге тиіс. Дегенмен, нарықтағы нақты нәтиже үстеме бағаларды бақылаудың тиімділігі мен бәсекелестіктің дамуына тікелей байланысты болмақ.
Автор: Аружан Султанбек
