Бүгінгі таңда ақпарат ағыны соншалықты жылдам, адам миы секундына жүздеген деректерді өңдеуге мәжбүр. TikTok-тағы 15 секундтық видеолар, Instagram Reels немесе YouTube Shorts форматтары біздің өмірімізге түбегейлі орнықты. Салдарынан қоғамда адамның ақпаратты шағын әрі визуалды үзінділермен қабылдауына негізделген «клиптік ойлау» феномены қалыптасты. Мегаполистердегі жастардың көпшілігі қалың кітаптарды немесе ұзақформатты мақалаларды парақтаудан гөрі, қысқа клиптер мен дайын тезистерді тұтынуға бейімделіп барады. Бұл — заман талабы ма, әлде адамзат зияткерлігіне төнген қауіп пе?
Бұл мәселені тек қазақстандық педагогтар ғана емес, әлемнің жетекші университеттері мен нейробиологтары жылдар бойы зерттеп келеді. Атап айтқанда, Калифорния университетінің (Ирвайн) профессоры Глория Маркстің жүргізген зерттеулері заманауи адамның зейін қою қабілетінің қалай өзгергенін нақты көрсетеді. Ғалымның бақылауынша, қазіргі заманғы қызметкер немесе орташа интернет қолданушысы компьютер экранындағы бір тапсырмадан немесе терезеден екіншісіне орта есеппен небәрі 47 секундта бір ауысып отырады. Бұрын бұл көрсеткіш әлдеқайда ұзақ болатын. Үздіксіз алаңдау мен хабарламалардың ағыны миды тез шаршатып, адамның күрделі мәселеге терең бойлап, сараптау жасау (deep work) қабілетін төмендетеді. Оксфорд университетінің зерттеушілері де контенттің тым визуалды әрі үзінді түрінде болуы мидың ақпаратты ұзақ мерзімді жадта сақтау мен жүйелеу функциясын әлсірететінін алға тарды. Нәтижесінде адам ақпаратты сол сәтте қабылдағанымен, оның түпкі мәніне үңілуге келгенде қиналады.
Алайда, бұл өзгерісті біржақты трагедия ретінде бағалауға болмайды. Бұл — адам миының шектен тыс ақпарат тасқынынан қорғануға арналған эволюциялық тетігі. Жастар ақпаратты лезде қабылдап, бірнеше істі қатар атқаруға (multitasking) шебер. Дегенмен, мәселенің екінші, қауіпті тұсы бар. Фактіні тексермей, беткі жағын ғана қабылдауға үйренген сана сыни тұрғыдан ойлау қабілетінен айырылып, әр түрлі манипуляция мен фейктерге тез берілгіш келеді. Сапалы сараптамалар мен кітап оқу мәдениеті екінші планға ығысып, жеңіл-желпі контент үстемдік құруда.
Осы орайда, клиптік ойлау дәуірінен қашып құтыла алмайтынымыз анық. Технология мен әлеуметтік желілер күн сайын жаңарып, қоғамның сұранысын басқа арнаға бұрып жатыр. Ендеше, шешім ескі әдістерге қайтып оралуда емес, заманға сай бейімделе білуде жатыр. Бүгінгі оқырманға мазмұнды жеткізу үшін күрделі мәтіндерді қысқа тезистермен, сапалы визуализациямен және терең мазмұнмен үйлестіре білу маңызды. Заманауи медиа мен ақпараттық сайттар осы трендті ескере отырып, оқырманның уақытын бағалайтын, бірақ танымдық сапасын жоғалтпайтын жаңа форматтарды табуға тиіс.
Осы орайда, клиптік ойлау дәуірінен сырт қала алмайтынымыз анық. Технологиялық жаңалықтар қоғамның сұранысын күн сайын өзгертіп жатыр. Сондықтан түбегейлі шешім ескі әдістерге қайтып оралуда емес, заман ағымына сай бейімделе білуде жатыр. Заманауи медиа мен ақпараттық алаңдар оқырманның уақытын бағалай отырып, күрделі мәтіндерді қысқа тезистермен және сапалы визуализациямен үйлестіре білуі қажет. Ал ми мен жадының саулығын сақтап, зейінді шынықтыру үшін нейробиологтар мынадай қағидаларды ұстанады:
-
Біріншіден, күн сайын гаджеттерден тыс, еш алаңсыз кем дегенде 20–30 минут бойы ұзақформаттағы кітап немесе мақала оқуды әдетке айналдыру қажет. Бұл әдіс мидың бәсеңдеген «терең ойлау» қабілетін қайта қалпына келтіреді.
-
Екіншіден, жұмыс барысында телефонды көрінбейтін жерге қойып, белгілі бір уақыт аралығында (мысалы, 25–30 минут) тек бір ғана тапсырмаға толық шоғырлануды (Pomodoro әдісі) тиімді қолданған жөн.
-
Үшіншіден, ақпаратты соқыр түрде қабылдамай, «Бұл мәліметтің бастапқы көзі қайда?» деген сұрақ арқылы сыни тұрғыдан пайымдау дағдысын қалыптастыру қажет.
Цифрландыру дәуірінде өмір сүрсек те, сананың талдау жасау және терең ойлау функциясын жоғалтпау — әрқайсымыздың саналы таңдауымызға байланысты.
