Қазақстанның жаңа тарихи кезеңінде қоғамдық сананы жаңғырту, құқықтық сауаттылықты арттыру және мемлекет пен халық арасындағы сенім көпірін нығайту басты назарда тұр. Осы орайда, Алматы қаласында 5-6 шілде күндері өткен «Адал Азамат» ауқымды ақпараттық-түсіндіру жобасы еліміздегі құқықтық мәдениетті қалыптастырудың жарқын көрінісіне айналды. Бұл шара жалаң заңгерлік кеңес беру аясынан шығып, қоғамның психологиялық, моральдық және әлеуметтік бейнесін талдауға мүмкіндік берген бірегей платформа болды.
Мемлекет басшысының бастамасы: «Адал Азамат» тұжырымдамасының саяси-философиялық мәні
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев өзінің халыққа жолдауларында және Ұлттық құрылтай отырыстарында «Әділетті Қазақстан» мен «Адал Азамат» ұғымдарының егіз екенін үнемі баса айтып келеді. Мемлекет басшысының тұжырымы бойынша, құқықтық мемлекет құру тек заңдарды қабылдаумен шектелмейді; ол әрбір азаматтың ішкі жауапкершілігіне, еңбекқорлығына және әділдікке деген ішкі сұранысына тікелей байланысты.
«Адал Азамат» тұжырымдамасының негізгі тіректері:
Заңға құрмет: Әрбір азаматтың мемлекет бекіткен ережелерге бағынуы және өз құқықтарымен қатар міндеттерін де терең түсінуі.
Еңбекқорлық және кәсібилік: Өз ісіне адал қарау, жемқорлық пен масылдық пиғылдан аулақ болу.
Қоғамдық жауапкершілік: Тек өз мүддесін ғана емес, елдің, қоршаған ортаның, болашақ ұрпақтың қамын ойлау.
Президент айтқандай, «Әділетті Қазақстанды құру үшін әрқайсымыз Адал Азамат болуымыз керек». Бұл идея қоғамдағы кез келген түйінді мәселені күшпен немесе даумен емес, өркениетті, заңды жолмен шешуге үндейді. Алматыдағы жоба дәл осы философияны халықтың қалың ортасына жеткізуді мақсат етті.
Жобаның ауқымы және ұйымдастырушылық негізі
Бұл ауқымды іс-шара Алматы қаласы әкімдігінің Қоғамдық даму орталығының тікелей бастамасымен жүзеге асырылды. Жобаның басты ерекшелігі – халықтың билікке немесе заңгерлерге баруын күтпей, мамандардың халық көп шоғырланған орындарға өздері баруы.
Екі күн ішінде мобильді кеңселер қаланың 8 ауданында, атап айтқанда: Алатау, Бостандық, Түрксіб, Наурызбай, Жетісу, Медеу, Алмалы және Әуезов аудандарында жұмыс істеді. «Атакент» көрме орталығы, «Гранд Парк» сауда үйі, Орталық стадион, Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы, Арбат саябағы мен Сайран көлінің маңында, сондай-ақ Халыққа қызмет көрсету орталықтарының (ХҚКО) жанында арнайы шатырлар тігіліп, кеңес беру аймақтары құрылды.
Осы қысқа ғана уақыт ішінде 500-ге жуық алматылыққа құқықтық, сонымен қатар моральдық-психологиялық көмек көрсетілді. Бұл жай ғана статистика емес, бұл – 500 тағдырдың, 500 түйінді мәселенің шешімін табуға жасалған нақты қадам.
Білікті мамандар – заң үстемдігінің сақшылары
Жобаның сәтті өтуіне отандық құқық саласының майталмандары, тәжірибелі заңгерлер мен қоғам қайраткерлерінен құралған арнайы топ үлкен үлес қосты. Олардың қатарында Нұржан Сауранбекұлы, Нұрғиса Алтай, Нұржан Қаңтаров, Мырзабек Бекберді және Қайрат Дауылбаев сынды білікті мамандар болды.
Бұл сарапшылар тек құқықтық баптарды тізбектеп қана қоймай, әрбір азаматтың мәселесіне терең эмпатиямен үңілді. Олардың мақсаты – азаматтардың бойындағы қорқыныш пен шарасыздықты сейілтіп, оларды «Адал Азамат» қағидаты аясында заңды әрекет етуге бағыттау. Мамандар келушілерге қиындықты жеңілдетудің заңды жолдарын көрсетіп, құқықтық нигилизмнен (заңды мойындамаудан) арылуға көмектесті. Қарызға батып, тығырыққа тірелген адамға тек заңгерлік кеңес емес, моральдық қолдау көрсету – қоғамдық сананы сауықтырудың ең тиімді жолы екені осы шара барысында толық дәлелденді.
Алматылықтардың әлеуметтік-құқықтық портреті: Аудандық ерекшеліктер
Шараның ең үлкен ғылыми және әлеуметтанулық жетістігі – Алматы қаласының 8 ауданындағы халықтың сұранысы арқылы қазіргі қоғамдық сананың нақты портретін жасап шығаруы болды. Келіп түскен сұрақтар мен мәселелердің сипаты аудандардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына, демографиясына қарай күрт ерекшеленді.
- Алатау және Наурызбай аудандары: Әлеуметтік қорғау мен қаржылық сауаттылыққа мұқтаждық
Бұл аудандар, негізінен, қалаға қосылған жаңа аумақтардан тұратындықтан және ішкі көші-қонның негізгі ошағы болғандықтан, мұндағы тұрғындардың сұраныстары көбінесе тұрмыстық-экономикалық қиындықтармен байланысты болды.
Жеке тұлғалардың банкроттығы: Тұтынушылық несиелердің көптігі, пайыздардың өсуі халықты тығырыққа тіреген. Мамандар жаңадан қабылданған банкроттық туралы заңның шарттарын, оның салдарын егжей-тегжейлі түсіндірді.
Қарыз және несие даулары: Коллекторлармен жұмыс істеу, сот орындаушыларының әрекеттеріне қатысты сұрақтар жиі қойылды.
Алимент өндіру: Отбасылық құндылықтардың әлсіреуі мен ажырасу жиілігінің артуы алимент төлемеу мәселесін ушықтырған. Заңгерлер жалғызбасты аналарға баланың құқығын қорғау тетіктерін көрсетті.
Еңбек құқығының бұзылуы: Ресми еңбек шартынсыз жұмыс істеу, жалақыны уақытында алмау немесе негізсіз жұмыстан шығару сияқты мәселелер көтерілді. Бұл тұрғындардың құқықтық сауаттылығын арттыру арқылы көлеңкелі экономикамен күресуге болатынын көрсетті.
- Медеу және Бостандық аудандары: Капитал, мүлік және инвестициялық даулар
Қаланың тарихи орталығы әрі экономикалық белсенділігі жоғары бұл аудандарда тұрғындардың сауалдары мүлдем басқа сипатта болды. Мұндағы мәселелер көбінесе активтерді басқарумен, меншік құқығымен ұштасты.
Мүлікті бөлу: Ажырасу кезіндегі немесе мұрагерлікке қалған ірі бизнес нысандарын, қымбат жылжымайтын мүлікті заңды түрде бөлу механизмдері.
Жер дауы: Жер учаскелерінің шекарасын анықтау, коммерциялық мақсаттағы жерлерді рәсімдеу, мемлекет мұқтаждығы үшін жерді қайтару кезіндегі өтемақы мәселелері.
Корпоративтік даулар: Кәсіпкерлер арасындағы келісімшарттық міндеттемелердің орындалмауы.
Осылайша, «Адал Азамат» жобасы қаланың түрлі аудандарындағы әлеуметтік температураны өлшейтін ерекше барометрге айналды. Бір жақта күнкөріс пен қарыз қамыт болса, екінші жақта капитал мен меншік қауіпсіздігі басты орында тұр. Бірақ екі тарапқа да ортақ нәрсе – әділеттілікке, заңның мүлтіксіз орындалуына деген зор сұраныс.
Ұлы ғұламалар мен ақындардың мұрасы: Құқық пен мораль үндестігі
Құқықтық қоғам құру – тек заң кодекстерін жазу емес. Нағыз әділеттілік адамның ішкі ар-ұжданымен ұштасқанда ғана орнайды. Бұл идея қазақ халқының қанына сіңген, ұлы ойшылдарымыз ғасырлар бойы жырлап өткен тұжырым. Жоба барысында мамандар халықпен сөйлескенде осы ұлттық кодқа, рухани мұраға жиі жүгінді.
Абай Құнанбайұлының «Толық адам» ілімі Абай өзінің он жетінші қара сөзінде Ақыл, Қайрат және Жүректің таласын сипаттай келе, осы үшеуін тең ұстаған адамды «Толық адам» деп атайды. Қазіргі тілмен айтқанда, «Толық адам» – ол «Адал Азамат». Тек ақылға (заңға) сүйеніп, жүректі (мейірім мен әділеттілікті) ұмытқан қоғам қатыгездікке ұрынады. Алимент төлеуден қашқан әке немесе жұмысшысының ақысын жеген кәсіпкер заңды айналып өтуі мүмкін, бірақ ар-ұждан сотын айналып өте алмайды. Бұл шара қоғамды дәл осы ішкі тазалыққа шақырды.
Әбу Насыр әл-Фараби және «Қайырымды қала» Ұлы ұстаз әл-Фараби өзінің трактаттарында «Қайырымды қала тұрғындары» идеясын көтереді. Ол қала (мемлекет) бақытқа жету үшін оның тұрғындары әділ, білімді, бір-біріне көмектесуге дайын болуы керек дейді. Алматыдағы «Адал Азамат» жобасы – сол қайырымды қала тұрғындарын тәрбиелеудің заманауи үлгісі. Заңгерлердің көшеге шығып, тегін көмек көрсетуі – өзара көмек пен ынтымақтастықтың көрінісі.
Жүсіп Баласағұн және «Құтты білік» Он бірінші ғасырда жазылған «Құтадғу білік» дастанында мемлекеттің негізі – әділ заң (Күнтоғды) екені айтылады. «Заң түзелмей, қоғам түзелмейді» деген қағида бүгін де өзекті.
Бауыржан Момышұлының қатал да әділ сөзі «Тәртіпсіз ел болмайды, тәртіпке бас иген құл болмайды». Даңқты қолбасшының бұл сөзі кез келген құқықтық мемлекеттің ұраны болуға лайық. Адам заңға бағыну арқылы өзінің бас бостандығын шектемейді, керісінше, қоғамдағы хаостан өзін қорғайды. Қарызын уақытында қайтару, салықты адал төлеу, бөтеннің мүлкіне сұғынбау – бұл құлдық емес, бұл өркениеттіліктің, Адал Азаматтықтың ең жоғары белгісі.
Осы ұлылардың ойымен үндескен жоба қоғамды жалаң заңмен қорқыту емес, қиындығын жеңілдету, бағыт-бағдар беру арқылы адалдыққа тәрбиелеуді мақсат етті.
Халықаралық тәжірибе: Мобильді құқықтық кеңселердің әлемдік сәтті кейстері
Алматыдағы «Адал Азамат» жобасының форматы (мобильді кеңселер, халық көп жүретін жерлерде тегін кеңес беру) әлемдік озық тәжірибелермен толық үндеседі. Өркениетті елдерде құқықтық көмекті қолжетімді ету – мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігі.
Ұлыбританиядағы «Citizens Advice» (Азаматтарға кеңес беру) бюросы: Бұл жүйе 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған. Бүгінде бүкіл Біріккен Корольдік бойынша мыңдаған ерікті заңгерлер мен кеңесшілер халыққа қарыз, тұрғын үй, жұмыс және тұтынушы құқықтары бойынша тегін көмек көрсетеді. Олардың да негізгі ұстанымы – адамды сотқа жеткізбей, мәселені бастапқы сатысында шешу.
Франциядағы «Maisons de la Justice et du Droit» (Әділет және Құқық үйлері): Франция үкіметі 1990 жылдары халық пен сот жүйесі арасын жақындату мақсатында осындай орталықтар ашты. Бұл үйлер әсіресе әлеуметтік жағдайы төмен аудандарда орналасқан. Мұнда азаматтар соттасудың орнына медиация арқылы татуласып, құқықтық ақпарат алады. Бұл Алматыдағы Алатау және Наурызбай аудандарындағы мәселелерді шешу моделіне өте ұқсас.
Австралия мен АҚШ-тағы «Street Law» (Көше құқығы) клиникалары: Бұл елдерде заңгерлер мен заң факультетінің студенттері арнайы фургондармен қаланың шеткі аудандарына, сауда орталықтарына барып, тұрғындарға жылдам консультация береді. Тәжірибе көрсеткендей, адамдар ресми ғимараттарға (прокуратура, сот) барудан психологиялық тұрғыда қорқады. Ал сауда орталығының жанындағы бейресми шатырда олар өздерін еркін сезініп, мәселесін ашық айтады.
Алматыдағы «Адал Азамат» жобасы осы жаһандық трендтердің Қазақстандық топыраққа сәтті бейімделген нұсқасы болды. Бұл – мемлекеттің «халық үніне құлақ асатын» тұжырымдамасының нақты іске асуы.
Құқықтық нигилизмнен – Құқықтық мәдениетке өту жолы
Қоғамдағы басты проблемалардың бірі – құқықтық нигилизм, яғни заңды білмеу немесе оны қасақана елемеу. Жоба барысында заңгерлер халықтың көпшілігі өз мәселесінің шешімі заңда анық жазылып тұрғанын білмейтініне көз жеткізді. Мәселен, еңбек шартынсыз жұмысқа тұрған адам алданып қалғанда ғана дабыл қағады. Несие шартын оқымай қол қойған азамат коллекторлар хабарласқанда ғана зардабын тартады.
Сондықтан «Адал Азамат» жобасының миссиясы тек өртті сөндіру (бар проблеманы шешу) емес, өрттің алдын алу (профилактика) болды.
Қаржылық қауіпсіздік: Азаматтарға қаржылық пирамидалардың белгілері, интернет-алаяқтардан қорғану жолдары түсіндірілді.
Медиацияның рөлі: Отбасылық немесе көршілер арасындағы дауларды сотқа жеткізбей, бейбіт жолмен шешудің артықшылықтары көрсетілді. Сот шығындарын үнемдеу және адамдар арасындағы сыйластықты сақтап қалу – әділетті қоғамның басты сипаты.
Бұл бағыттағы жұмыстар еліміздің Ата заңы – Конституцияға енгізілген соңғы өзгерістермен де тығыз байланыстырылды. Жаңа реформалар адам құқықтарын қорғау институттарын күшейтті (Конституциялық соттың құрылуы, Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің мәртебесінің артуы). Бірақ бұл институттар тиімді жұмыс істеуі үшін қоғамның өзі ояу, сауатты болуы шарт.
Әділетті қоғам – әрқайсымыздың қолымызда
Алматы қаласында екі күнге созылған «Адал Азамат» ақпараттық-түсіндіру жобасы – бұл үлкен жолдың басы ғана. 500-ге жуық адамның заңгерлік көмек алып, көңіліндегі күдігін сейілтуі – қаладағы әлеуметтік шиеленістің белгілі бір деңгейде төмендеуіне алып келді. Сонымен қатар, 8 аудан бойынша жиналған мәліметтер әкімдік пен тиісті органдарға алдағы уақытта қандай бағыттар бойынша жұмысты күшейту керектігін нақты көрсетіп берді.
Құқықтық сауаттылық – бұл тек заң баптарын жатқа білу емес. Бұл – өзіңді қорғай білу, өзгеге қиянат жасамау, қоғамдағы тәртіпті сақтау және мемлекеттің дамуына үлес қосу. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Адал Азамат» идеясы, ұлы Абайдың «Толық адам» философиясы, Бауыржан Момышұлының тәртіпке үндеуі – осының барлығы бір арнаға тоғысып, бүгінгі Қазақстанның жаңа идеологиялық темірқазығына айналып отыр.
Мобильді кеңселердің жұмысы көрсеткендей, халық пен билік, халық пен заңгерлер арасындағы тікелей, ашық диалог қана қоғамды емдей алады. Адалдық – ішкі тазалық болса, азаматтық – сол тазалықты қоғам игілігіне жарату. Әділетті Қазақстанды тек заңдар емес, күнделікті өмірде өз құқығын білетін, өзгенің құқығын сыйлайтын, еңбегіне адал, отбасына қорған бола алатын Адал Азаматтар ғана құра алады. Бұл шараның ең басты жеңісі де, оқырманға тастар ең үлкен ойы да осы.
